معارف و تاریخ

مقدمه

یکی از مواردی که بشر با آن درگیری دارد اخلاق و سجایا و رذایل اخلاقی است و همواره برای یافتن برنامه اخلاقی در تلاش و جستجو بوده است.در طول سالیان دراز که پیامبران از طرف خداوند برای هدایت بشر آمده اند هر کدام علاوه بر احکام و شریعت به تعالیم اخلاقی هم پرداخته اند تا جوابگوی این بخش از نیاز بشر باشند.به عنوان نمونه دراین آیه فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلاَةَ فَاذْکُرُوا اللَّهَ قِيَاماً وَ قُعُوداً وَ عَلَى جُنُوبِکُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاَةَ إِنَّ الصَّلاَةَ کَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ کِتَاباً مَوْقُوتاً (103) و هنگامی که نماز را به پایان رساندید، خدا را یاد کنید؛ ایستاده، و نشسته، و در حالی که به پهلو خوابیده‌اید! و هرگاه آرامش یافتید (و حالت ترس زایل گشت)، نماز را (به طور معمول) انجام دهید، زیرا نماز، وظیفه ثابت و معیّنی برای مؤمنان است!﴿النساء، 103﴾ در این آیه به اهمیت نماز اشاره شده است و تاکید بر بجای آوردن این فریضه مهم شده است. از مواردی که می توان به آن اشاره کرد و در برنامه اخلاقی بشر مورد اهمیت است بحث مربوط به کنترل زبان است و دوری از گناهان مربوط به زبان می باشد.به عنوان نمونه در این حدیث که از امام صادق علیه السلام نقل شده است به این مطلب یعنی غیبت اشاره شده است که عبارت است از «وَ قَالَ: إِنَّمَا الْغِيبَةُ أَنْ تَقُولَ فِي أَخِيكَ مَا هُوَ فِيهِ مِمَّا قَدْ سَتَرَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ، [عَلَيْهِ‏]، فَإِذَا قُلْتَ فِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ فَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي كِتَابِهِ: «فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَاناً وَ إِثْماً مُبِيناً »(112) بار بهتان و گناهِ آشکاری بر دوش گرفته است.﴿النساء، 112﴾ و فرمود: همانا غيبت چنين است كه در باره برادرت مطلبى را بگويى كه خداوند بر او پنهان داشته است؛ پس اگر سخنى بگويى كه در او نباشد، همان گفتار خداوند خواهد بود كه در كتابش فرموده است: «به درستى كه بارِ بُهتان و گناهى آشكار بر دوش خود حمل كرده است».‏(کوفی اهوازی، ۱۳۹۹) باید توجه داشت که نماز پناهگاه خوبى براى انسان است و مى‌تواند در بن‌بست‌ها و گرفتاريها به فرياد انسان برسد. نماز يك معلم اخلاق است و هر كارى كه يك معلم اخلاق براى شاگردش مى‌كند، نماز هم همان كار را مى‌كند. قرآن مى‌گويد: به واسطۀ نماز در كارهايتان كمك بگيريد. كمك در سير و سلوك و در كارهاى مربوط به دنيا و گشودن مشكل ها و گره‌ها و بالاخره در كار آخرت مانند این آیه :وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاَةِ (45) از صبر و نماز یاری جوئید؛ (و با استقامت و مهار هوسهای درونی و توجه به پروردگار، نیرو بگیرید؛) ﴿البقرة، 45﴾ از این رو برای کنترل این بخش از اعضاء و جوارح بدن یکی از راههای که می توان به آن تمسک کرد اهمیت دادن به نماز است که نماز باعث دوری از بسیاری از گناهان می شود.در نتیجه در این مقاله با دید توصیفی به راهکار رفتاری جلوگیری از غیبت با توجه به تاثیرات نماز پرداخته می شود.

نماز و آثار رفتاری

انسان براساس فطرت خود همواره دوست دارد که به نیروی قدرتمند وابسته باشد و اورا تعبد کند . ذاريات/56. در این آیه به این مورد اشاره کرده که موجودات عالم و جهان برای عبادت خلق شده اند واین بیان روح پرستش در نهاد فطرت هر بشری را اثبات می کند.

برخی از آثار روح پرستش عبارت است نماز از جمله واجباتي است كه خداوند آن را بعنوان نيازمندى خود واجب نكرده بلكه بعنوان رحمت به آنها دستور داده كه نماز بخوانند تا خبيث از طيب جدا شود. نماز واجب شده تا دلها را از خودبينى پاكيزه كند. نماز يك سهم از ده قسمت اسلام است زيانكار كسي است كه سهمى نداشته باشد نماز پاكى است نماز از برنامه‌هاى سهل و آسان پیامبر اکرم از سوی خداوند برای بشر تشنه عبادت است.

دستورات خداوند نسبت به بندگانش در حدود قدرتشان مي باشد و نماز هم چنين است نماز بافضيلت ترين چيزي است كه مي شود با آن به خدا متوسل شد و اقامه آن واجب و همگاني است.

در قرآن کریم بارها نماز و زكات باهم و در كنار هم مي باشند. نماز پس از شناخت خدا چيزي است كه عدل و نظير ندارد. نماز يكى از آن امور دهگانه است كه هركس با آنها خدا را ملاقات كند داخل بهشت مي شود. نماز از واجبات و فرائض آن‌چناني است كه هركس به آنها عمل نكند و منكرشان شود كافر خواهد بود.

نماز از عباداتی است که وقت دارد و ثابت بر مؤمنان است، نماز اقرار به پروردگار است و كنار زدن ضد خدا مي باشد و ايستادن با حالت ذلت و خوارى در پيشگاه خداوند جبار، و خضوع و اعتراف به گناه و تقاضاى عفو و بخشش از گناهان گذشته است و نهادن صورت بر زمين براى بزرگداشت خداى متعال است و تداوم به ياد خدا شب و روز مي باشد.مراقبت و مواظبت بر نماز مانند آن است كه نهرى از جلو خانه جارى شود و هر روز پنج بار در آن شستشو كنيم.

هركس نماز را سبك بشمارد به شفاعت نايل نمي شود و در كنار حوض بر پيامبر وارد نخواهد شد نماز چيزي است كه فرشتۀ مخصوص آن است غير از آن كارى ندارد هر وقت نماز تمام شود آن را گرفته بسوى آسمان بالا مي برد اگر قبول شد كه هيچ و اگر رد شود آن را برگردانيده بصورت صاحبش ميزند.

از دیگر خصوصیات پرداختن مداوم به این عبادت حصول صفت پرهیزگاری در انسان است که داراى اهميّت فراوانى است.به بپا داشتن نماز از ویژگیهای بارز و آشکار پرهیزگاران است: به عنوان مثال در این آیه به آن اشاره شده است : يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ (3)

و نماز را برپا می‌دارند؛﴿البقرة، 3﴾

شخص پرهيزكار و متقّى، علاوه بر اين كه نماز مى خواند، نماز را زنده نگه مى دارد، و در جامعه و خانه اش، نماز زنده است. متقّى آن كسى است، كه وقتى مؤذن مى گويد: «الله اكبر» بازارش تعطيل است، كارش تعطيل است. پرهيزكاران براى زنده نگاه داشتن نماز، براى دميدن روح به نماز، به مسجد روى مى آورند.

از امام صادق (ع) پرسيدند: يابن رسول الله، افضل اعمال، بعد از معرفت چه عملى است‌؟ فرمودند: «بهتر از نماز و افضل از نماز سراغ ندارم».‏(مصباح یزدی و مجلسی، ۱۳۶۸، ج 76، ص 423) همين جا هم بعد از معرفت «يقيمون الصلوة» آمده است، حتى بر يقين به معاد مقدم شده است، از این بیان فهميده مى شود، كه نماز اشرف و افضل از همه ى اعمال است. در قرآن كم پيدا مى شود كه بگويد: نماز بخوانيد. هميشه مى فرمايد نماز را زنده كنيد، و زنده نگاه بداريد و آن را بپا داريد.

غیبت و آثار رفتاری

غِیبَت به معنای بدگویی پشت سر دیگران، از گناهان کبیره‌ای که دین اسلام به‌شدت از آن نهی کرده است. قرآن این گناه را همچون خوردن گوشت انسان مرده توصیف کرده و در روایات گناه آن شدیدتر از زنا معرفی شده است. علاوه بر ارتکاب غیبت، گوش دادن به غیبت نیز حرام است. این گناه پایمال کردن حق الناس به شمار می‌آید؛ از این رو، بنابر برخی روایات، توبه از آن مشروط به گذشت کردن غیبت‌شونده است. در روایات، برای غیبت آثار و عذاب‌هایی ذکر شده است؛ مانند این که پاداش اعمال صالح غیبت‌کننده به غیبت‌شونده منتقل می‌شود و گناهانِ غیبت‌شونده به غیبت‌کننده.

در اصطلاح علم اخلاق، غیبت آن است که در غیاب برادر دینی، به بیان آنچه نقلش مایه ناخشنودی او می‌شود بپردازند، خواه آن نقص در بدن او باشد یا در نَسب یا در صفات و افعال و اقوال او یا در چیزی که متعلق به او باشد مثل خانه، لباس و غیبت بر چند قسم است: گفتن مستقیم یا با کنایه، نوشتن، با اشاره دست و پا. اگر پشت سر دیگری مطلب دروغی بیان شود، گناهی مضاعف است که تهمت نام دارد: ترکیبی از دروغ و غیبت. همچنین اگر در غیاب کسی سخن یا رفتاری به راستی (نه دروغ) اما با هدف برهم زدن روابط دوستانه آن دو بیان شود، گناه این کار سخن‌چینی و نَمّامی است که جزو گناهان کبیره قرار دارد. بیان خوبی و کمال دیگران غیبت نیست.

غیبت در قرآن

در ادامه به عنوان مثال بخشی از آیه ی 12 سوره حجرات را که بیان غیبت که از گناهان زبان است را می آوریم:

لاَ يَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ يُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ يَأْکُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ‌ (12)

هیچ یک از شما دیگری را غیبت نکند، آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟! (به یقین) همه شما از این امر کراهت دارید؛ تقوای الهی پیشه کنید که خداوند توبه‌پذیر و مهربان است!

﴿الحجرات‏، 12﴾

" وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً" در باره دو نفر از اصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سلم است كه رفيقشان" سلمان" را غيبت كردند، زيرا او را خدمت پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرستاده بودند تا غذايى براى آنها بياورد، پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم سلمان را سراغ" اسامة بن زيد" كه مسئول" بيت المال" بود فرستاد،" اسامه" گفت:الان چيزى ندارم، آن دو نفر از" اسامه" غيبت كردند و گفتند: او بخل ورزيده و در باره" سلمان" گفتند: اگر او را به سراغ چاه سميحه (چاه پر آبى بود) بفرستيم آب آن فروكش خواهد كرد! سپس خودشان به راه افتادند تا نزد" اسامه" بيايند، و در باره موضوع كار خود تجسس كنند، پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود من آثار خوردن گوشت در دهان شما مى‏بينم، عرض كردند: اى رسول خدا ما امروز مطلقا گوشت نخورده‏ايم! فرمود: آرى گوشت" سلمان" و" اسامه" را مى‏خورديد، آيه نازل شد و مسلمانان را از غيبت نهى كرد.‏(طبرسی، ۱۴۰۸، ج 9، ص 135)

آرى آبروى برادر مسلمان همچون گوشت تن او است، و ريختن اين آبرو به وسيله غيبت و افشاى اسرار پنهانى همچون خوردن گوشت تن او است، و تعبير به" مرده" به خاطر آن است كه" غيبت" در غياب افراد صورت مى‏گيرد، كه همچون مردگان قادر بر دفاع از خويشتن نيستند. و اين ناجوانمردانه‏ترين ستمى است كه ممكن است انسان در باره برادر خود روا دارد.آرى اين تشبيه بيانگر زشتى فوق العاده غيبت و گناه عظيم آن است.

در تعالیم اسلامى نيز اهميت فوق العاده‏اى به مساله" غيبت" داده شده است، و كمتر گناهى است كه مجازات آن از نظر اسلام تا اين حد سنگين باشد.و از آنجا كه ممكن است افرادى آلوده به اين گناه باشند و با شنيدن اين آيات متنبه شوند، و در صدد جبران بر آيند در پايان آيه راه را به روى آنها گشوده، مى‏فرمايد:" تقواى الهى، پيشه كنيد و از خدا بترسيد كه خداوند توبه پذير و مهربان است" (وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ‏).

بايد روح تقوا و خدا ترسى زنده شود، و به دنبال آن توبه از گناه صورت گيرد، تا لطف و رحمت الهى شامل حال آنها شود.‏(مکارم شیرازی و مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث، ۱۳۷۴، ج 28)

نتيجه

بنابراین با توجه به مطالب گفته شده در قبل می توان اینگونه نتیجه گرفت که نماز از مواردی است که اگر فرد مقید به آن باشد با توجه به اثراتی در روح انسان برجای می گذارد و ایمان انسان را به حد بالایی از معرفت و یقین سوق می دهد به گونه ای که آگاهی فرد را تا اندازه یای بالا می برد که از عوارض و پیامدهای گناهان به خصوص غیبت که از گناهان کبیره است می شود و این همان موردی است که انسان در طول حیات خود به دنبال می گردد.

منابع و مأخذ:

قرآن کریم

‏‫طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۸). مجمع البيان. (فضل‌الله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی، مصحح). دار المعرفة.

‏‫کوفی اهوازی، حسین بن سعید. (۱۳۹۹). الزهد. (حسین بن سعید کوفی اهوازی، غلامرضا عرفانیان یزدی، محقق). المطبعة العلمية.

‏‫مصباح یزدی، محمد تقی؛ و مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (۱۳۶۸). بحار الأنوار. (محمدمهدی خرسان، هدایت‌الله مسترحمی، علی‌اکبر غفاری، محمدباقر بهبودی، محمدباقر محمودی، محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، عبدالرحیم ربانی شیرازی، محمدکاظم میاموی، ابراهیم میانجی، عبدالزهراء علوی، و یحیی عابدی زنجانی). دار إحياء التراث العربي.

‏‫مکارم شیرازی، ناصر؛ و مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث. (۱۳۷۴). ‏تفسیر نمونه. دار الکتب الإسلامیة.