معارف و تاریخ

نظریاتی که در غرب از برخی از دانشمندان آنها بیان شده است در مورد تکامل و تربیت انسانی جندان درست و کامل نیست و عده ای فقط بعد تکاملی را در مسائل مادی می بینند و براساس این دیدگاه و امثال آن گفتار یا نوشتاری در این حوزه بیان می دارند. باید دقت کرد که وقتی در تعالیم قرآن مطالعه و تحقیق می شود می توان به این نتیجه رسید که جواب کاملی از قرآن می توان دریافت کرد و پاسخ خوبی در این مورد به این نظریه پردازان داد. «ديويى»، مربى آمريكايى، معتقد است كه انسان داراى طبيعتى انعطاف‌پذير است و از بعد روحى، خالى از هر نوع جهت گيرى مى‌باشد و نيز معتقد است كه تكامل، اصلى اساسى است كه بر تمام [ابعاد] حيات حاكم است. اصول مسلمى كه وى از امور مربوط به طبيعت انسان، برداشت مى‌كند، دلالت بر يك نظريۀ روشن غير دينى دارد. ديويى بسيار متأثر از افكار دانشمند انگليسى «داروين» صاحب نظريه «رشد و تكامل» بوده است؛ ديويى تنها جهان مادى را ميدان فعاليت‌هاى انسان مى‌داند و به چيزى غير از آن اعتقادى ندارد. وى [دربارۀ طبيعت انسان] هيچ تفاوتى بين جسم و روح و عقل قائل نبود، بلكه طبيعت انسانى را امر واحدى مى‌ديد كه هيچ وقت قابل تجزيه نيست. در حالى كه انسان در اسلام، موجود ممتاز و برجسته‌اى است، اما كلّ يكپارچه‌اى است. انسان ذاتا خوب است، چرا كه هر كودكى براساس فطرت خود به دنيا مى‌آيد و تمام انسان‌ها از نفس واحدى آفريده شده‌اند.

خداوند مى‌فرمايد: يٰا أَيُّهَا النّٰاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وٰاحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْهٰا زَوْجَهٰا وَ بَثَّ مِنْهُمٰا رِجٰالاً كَثِيراً وَ نِسٰاءً «اى مردم بترسيد از پروردگار خود، خدايى كه همه شما را از يك تن آفريد و هم از آن جفت، او را خلق كرد و از آن دو تن خلقى بسيار از مرد و زن در اطراف عالم برانگيخت».[1] اين امر نشان گر آن است كه تربيت نمى‌تواند از كرامت انسان چشم‌پوشى كرده، يا از ارزش آن بكاهد.[2]

در ادامه بحثی از تفسیر المیزان پیرامون این آیه می آوریم که علامه طباطبایی می فرمایند:و اما آيه سوره نسا كه مورد بحث ما است در مقام ديگرى است، اين آيه مى‏خواهد بيان كند كه افراد انسان از حيث" حقيقت و جنس" يك واقعيتند، و با همه كثرتى كه دارند همه از يك ريشه منشعب شده‏اند، مخصوصا از جمله:" وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَ نِساءً ..." اين معنا به روشنى استفاده مى‏شود، به طورى كه ملاحظه مى‏كنيد چنين معنايى با اين احتمال كه مراد از" نفس واحدة" و" زوج او" تمامى نر و ماده‏ هاى بشرى باشد نمى‏سازد، گذشته از اين دليل، آن معنا با غرضى كه سوره نسا آن را تعقيب مى‏كند كه بيانش گذشت، سازگارى ندارد.[3]

از این رو باید پذیرفت سلسله بشر از فطرتی اللهی هم در بعد روح و هم در بعد جسم برخورداراست و از این طریق قابلیت تاثیر پذیری در بعد تربیتی دارد.

[1] نساء/آيه ۱

[2] عباس‌نژاد، محسن، ‌قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی، صفحه: ۱۳۳، بنياد پژوهشهای قرآنی حوزه و دانشگاه، مشهد مقدس - ایران، 1384 ه.ش.

[3] طباطبايى، محمدحسين، ترجمه تفسير الميزان، 20جلد، جامعه مدرسين حوزه علميه قم، دفتر انتشارات اسلامى - ايران - قم، چاپ: 5، 1374 ه.ش.