معارف و تاریخ

تربيت يعنى چه؟

تعریف یک مفهوم بسیار اهمیت دارد و در ابتدا به تعریف تربیت می پردازیم:

تربيت مجموعه تلاش‏هايى است، سنجيده و منظم براى نيل به هدف‏هاى مشخص و شكوفا سازى توان‏هاى بالقوه در تمام ابعاد وجودى انسان و به عبارت ديگر مى‏توان تربيت را انتقال ميراث‏هاى فرهنگى مطلوب و ارزشمند از نسلى به نسل ديگر دانست.

به طور كلى، مجموعه تلاش‏ها، فرصت‏ها، اقدامات، امكانات و برنامه‏ها از بدو انعقاد نطفه تا واپسين دم حيات براى رشد و شكوفا سازى توان‏هاى بالقوه فرد به طور همه جانبه تا رسيدن به حداكثر ظرفيت را تربيت‏ مى‏ناميم.

از آنجايى كه امامان معصوم شيعه (عليهم السلام) بهترين شيوه‏هاى تربيتى فرزند را فرا روى پيروان خود نهاده‏اند، زندگى پر افتخار آنان مى‏تواند به عنوان‏ موفق‏ترين الگوهاى تربيتى در طول تاريخ بشر مطرح شود. در اين بخش روش‏هاى تربيت فرزند را در سيره و سخن امام باقر (ع) بررسى نموده و برخى نكته‏هاى قابل توجه را ارائه مى‏نماييم.

نقش تربيتى والدين‏

پدر و مادر به عنوان دو ركن اساسى خانواده بيش‏ترين نقش را در تربيت فرزندان ايفا مى‏ كنند. مادر از زمان انعقاد نطفه تا دوران نوجوانى ارتباطى تنگاتنگ با كودك دارد. خصلت‏ها، انديشه‏ها، افكار و رفتار مادر بيش‏ترين تأثير را در ساختار شخصيتى يك نوجوان به جاى مى‏گذارد. مادر همانند يك معلم، مربى و الگوى گفتارى و رفتارى كودك به حساب مى‏آيد.

او يكى از عوامل مؤثر تربيتى از نظر محيطى و وراثتى است. به اين جهت براى پرورش فرزندان سالم و صالح، بايد از زمان ازدواج در انديشه انتخاب مادر شايسته براى فرزندان بود. چرا كه از منظر حضرت باقر (ع) تربيت كودك از همان مرحله آغاز مى‏شود.

امام باقر (ع) در روايتى به تأثير شير مادر در اطفال اشاره كرده و به محمد بن مروان فرمود:

«اسْتَرْضِعْ لِوَلَدِكَ بِلَبَنِ الْحِسانِ، وَايَّاكَ وَالْقِباحِ، فَانَ‏ اللَّبَنَ قَدْ يُعْدى‏[1]؛

براى شير دادن به فرزندت از دايه‏هاى خوشرو و زيبا استفاده كن و از زنان بد صورت و قبيح برحذر باش، زيرا شير گاهى (صفات و ويژگى‏هاى روحى مادر را به فرزند) منتقل مى‏كند.»

در اين گفتار امام پنجم (ع) از تأثير شير مادر در انتقال زشتى‏ها و زيبايى‏هاى ظاهرى مادر به فرزند سخن به ميان آورده است. بنابراين نقش وراثتى و محيطى مادر در تربيت فرزندان نبايد مورد غفلت قرار گيرد.

گذشته از تأثير مادران در نسل آينده، وجود پدر نيز به عنوان مدير خانواده نقش به سزايى در ساختار شخصيتى كودك دارد. طبق فرموده امام باقر (ع)، صلاحيت و شايستگى‏هاى پدر از جمله خصلت‏هايى است كه در پرتو آن فرزندان از انحرافات و كجروى‏ها محفوظ مى‏مانند. آن حضرت فرمود:

«يُحْفَظُ الْاطْفالُ بِصَلاحِ آبائِهِمْ‏[2]؛

اطفال در سايه صلاحيت و شايستگى پدرانشان [از انحرافات‏] مصون مى‏مانند.»

در حقيقت مجموعه اعمال، رفتار و گفتار پدر، در شكل‏گيرى شخصيت آينده كودك كار ساز خواهد بود. افزون بر اين پدر به عنوان مدير اقتصادى خانواده مى‏تواند با كسب در آمد صحيح و به دست آوردن روزى حلال در روحيات و صفات كودك، تأثير قابل توجهى داشته باشد. به همين جهت امام باقر (ع) به پدرانى كه تلاش مى‏كنند سفره‏هاى منازل‏

خود را با روزى حلال بيارايند مژده مى‏دهد كه: «آنان در روز قيامت با سيمايى نورانى همانند ماه شب چهارده با خداوند ملاقات خواهند نمود.

لَقَى اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَوَجْهُهُ مِثْلُ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ.[3]»

تكريم شخصيت كودك‏

مربى شايسته با بهره‏گيرى از روش‏هاى متنوع، به تكريم شخصيت كودك مى‏پردازد و از اين طريق زمينه تربيت صحيح و اعتلاى صفات نيك را در وجود او فراهم مى‏سازد. او مى‏داند كه مهم‏ترين مشكل كودكان و نوجوانان، احساس حقارت و عدم اتّكا به نفس است و انسان همان طور كه به آب و غذا نيازمند است به تكريم و توجه ديگران نياز دارد، بلكه اين نيازهاى عاطفى و معنوى او به مراتب بيشتر از نيازهاى جسمانى اوست.

عمده‏ترين دليل ناسازگارى در فرزندان و علت بسيارى از ناهنجارى‏ها را بايد در احساس حقارت و كم توجهى والدين به فرزند جست وجو نمود. اين فقر روحى و روانى را مى‏توان از راه‏هاى زير بر طرف نمود:

گزينش نام نيك‏

نام هر شخص نشانگر اعتقادات، مليّت، فرهنگ و خواسته‏هاى درونى او و خانواده‏اش مى‏باشد. اسمى كه براى يك كودك انتخاب‏ مى‏شود در تكريم و تحقير شخصيت وى نقش دارد. كودكانى كه نام زيبا و پسنديده دارند، غالباً مورد تقدير و توجه ديگران هستند و از شنيدن تمجيدها و افتخاراتى كه نامشان موجب آن است لذت مى‏برند؛ بر عكس كسانى كه والدين آنان هنگام انتخاب نام به معنى و محتواى آن بى توجه بوده و يك اسم نامناسب و بيگانه از فرهنگ خودى را براى فرزند خود انتخاب كرده‏اند، در آينده احساس حقارت نموده و احياناً مورد ملامت و سرزنش قرار خواهند گرفت. در سيره امام باقر (ع) به اين نكته توجه خاصى مبذول شده است. آن حضرت در مورد انتخاب نام زيبا براى فرزندان چنين رهنمود مى‏دهد:

«اصْدَقُ الْاسْماء ماسُمِّىَ بِالْعُبُودِيَّةِ وَافْضَلُها اسْماءُ الْانْبياءِ[4]؛

دوست داشتنى‏ترين اسم‏ها آن است كه حاكى از بندگى خدا باشد و بهترين آن‏ها نام‏هاى پيامبران است.»

امام پنجم (ع) نام‏هاى فرزندان خويش را نيز از بهترين نام‏ها برگزيده بود. نام‏هاى فرزندان آن حضرت بدين ترتيب است:

1- جعفر (ع)

2- عبداللَّه‏

3- ابراهيم‏

4- على‏

5- زينب‏

6- ام سلمه‏[5]

پيشواى پنجم به اين شيوه تربيتى آن چنان اهميت مى‏داد كه حتى دستور داده بود پايين‏ترين طبقات اجتماع را هم با القاب و نام‏هاى تحقيرآميز صدا نكنند، بلكه با بهترين نام‏ها از آنان ياد كنند و مى‏فرمود:

«سَمُّوهُمْ بِاحْسَنِ اسْمائِهِمْ‏[6]؛

با نيك‏ترين نامشان آن‏ها را صدا بزنيد.» و به اين ترتيب از توهين و تحقير شخصيت آنان جلوگيرى مى‏نمود.[7]

ابراز محبت به فرزند

فرزندان گلهاى بوستان زندگى اند و كام تشنه ى آنها جز با محبت والدين سيراب نمى گردد، هر نوع كوتاهى در سيراب نمودن عطش روحى آنان اثرى جز پژمرده شدن اين گلهاى معطر در پى نخواهد داشت. برخى‏ والدين از نقش محبت در رشد معنوى و حتى جسمانى فرزندان خود غافلند و كمتر به اهميت و تاثير سحرآميز آن توجه دارند در حالى كه محبت دارويى شفابخش بسيارى از دردها است. بسيارى از ناسازگاريها و پرخاشگرى هاى فرزندان را با محبت مى توان پيشگيرى نمود. نكته ى مهم در محبت و عاطفه به فرزندان اظهار و ابزار آن است چه بسا والدينى كه فرزندان خود را بسيار هم دوست مى دارند، اما از ابزار اين دوستى يا غافلند يا ناتوانند. از بهترين جلوه هاى محبت به آغوش كشيده، بوسيدن، هديه دادن در كودكى، نوجوانى و حتى دوران جوانى فرزندان است.[8]

آن حضرت به فرزند خويش ابراز محبت مينمود و با جملات دلنشينى كه از عمق جانش بر ميخواست فرزند گرامى اش را مورد خطاب قرار داده و ميفرمود:

بابى انت و امى انت لها (يعنى الامامه)

پدر و مادرم فدايت، تو براى مقام امامت شايستگى دارى. آن حضرت حتى در آخرين لحظات زندگى در حالى كه در بستر شهادت قرار داشت از ابراز محبت به فرزند نوجوان خويش دريغ نمى ورزيد؛ به احترام او بلند شده، دست به گردن فرزندش انداخته، او را در آغوش گرفته و ميان چشمانش را مى بوسيد.[9]

آرى محبت خيلى از دردها را درمان ميكند و دلها را بسوى انسان متمايل و مجذوب ميگرداند. اساسا راز توفيق پيامبر اكرم (ص و امامان معصوم (ع) در مديريت اجتماعى و تسخير دلهاى مردم همين عشق و علاقه و ابراز آن با تمام شكل هايش به تشنگان كوثر محبت بوده است. رسول خدا (ص) ميفرمود:

ان الله عزوجل رحيم يحب كل رحيم،[10]

خداوند عزيز و جليل، مهربان است و هر فرد مهربان را دوست دارد.

امام رضا (ع) نيز از اين داروى شفابخش و كيمياى سحرآميز كمال بهره را مى برد. چنانكه ابزار علاقه آن گرامى به فرزند بزرگوارش با عبارات‏

بابى انت و امى‏

و شبيه آن كاملا گوياى اين حقيقت است. كرامات، بخششها، تكريم محرومين، ابراز محبت به شيعيان و ساير افراد دليل ديگرى بر اين مدعاست. مولوى اثر عميق و جاويدان ابراز مهر و عطوفت، اين ابزار كارساز تربيتى را براى همگام كردن ديگران با انديشه هاى راستين و مقرون نمودن افراد به فضائل و كمالات، اينگونه به رشته ى نظم كشيده است.[11]

احترام به فرزند

جابر بن عبداللَّه انصارى مى‏گويد:

روزى پيامبر مرا به همراه خود به منزل دخترش حضرت فاطمه عليها السلام برد. هنگامى كه مقابل در رسيديم، دست خود را بر در گذاشت و فرمود:

السّلام عَلَيْكُم.

- فاطمه پاسخ داد:

عليكَ السلام يا رسول اللَّه!

- آيا به داخل بيايم؟

- بله بفرماييد.

- مى‏توانم با كسى كه همراه من هست، داخل شوم؟

- يا رسول اللَّه! پس اجازه بدهيد من حجاب خود را كامل كنم.

بعد از آنكه حضرت زهرا عليها السلام اجازه ورود داد، به همراه پيامبر به داخل منزل رفتيم.

پيامبر صلى الله عليه و آله متوجه شد كه صورت زهرا از فرط ضعف به زردى گراييده است.

- دخترم چرا چهره‏ات اينگونه زرد شده است؟

- يا رسول اللَّه! از شدت گرسنگى است.

رسول خدا صلى الله عليه و آله دست به دعا برداشت و عرض كرد: اى خدايى كه گرسنگان را سير مى‏كنى و گرفتارى‏ها را برطرف مى‏سازى! فاطمه دختر محمّد صلى الله عليه و آله را سير كن!

جابر مى‏گويد: به خدا سوگند! بعد از اين دعا بود كه صورت زهرا برافروخته شد. مثل اينكه خون تازه در رگ‏هايش جريان يافت و گرسنگى‏اش برطرف گرديد.[12][13]

آثار تربیت صحیح

اثرات کار و فعل نیک تاثیر غیرقابل انکاری در زندگی فردی و اجتماعی دارد. و تربیت صحیح فرزند آثار خاص خود را دارد که در حدیث ذیل از امام صادق علیه السلام به آن اشار دارد.

قال الصادق (ع): ثلثة أشياء في كل زمان عزيزة، و هى الاخاء في اللَّه تعالى، و الزوجة الصالحة الأليفة تعينه في دين اللَّه عز و جل، و الولد الرشيد. و من وجد الثلاثة (و من اصاب احدى الثلاثة) فقد أصاب خير الدارين و الحظ الاوفر من الدنيا و الآخرة. و احذر أن تواخى من أرادك لطمع أو خوف أو ميل أو مال أو أكل أو شرب، و اطلب مؤاخاة الاتقياء و لو في ظلمات الارض، و ان أفنيت عمرك في طلبهم (لطلبهم)، فان اللَّه عز و جل لم يخلق على وجه الارض أفضل منهم بعد النبيين، و ما أنعم اللَّه على العبد بمثل ما أنعم به من التوفيق لصحبتهم.[14]

ترجمه‏

(باب پنجاه و پنجم در برادرى) حضرت صادق (ع) فرمود: سه چيز است كه در هر زمان عزيز و پر ارزش است، و آنها عبارتند از برادرى در راه خدا، و زوجه صالحه مهربانى كه يارى كند شوهر خود را در امر دين، و فرزند رشيد خردمند.

و كسى كه اين سه چيز را دارا باشد، به خير و صلاح دنيا و آخرت نائل گشته، و نصيب فراوان و حظ كامل برده است، و پرهيز كن از برادرى و رفاقت‏ كسى كه روى طمع يا ترس يا تمايلات نفسانى يا مال يا براى خوردن و آشاميدن با تو رفيق و برادر مى‏شود.

و كوشش كن كه: برادرى از پرهيزكاران با حقيقت پيدا كنى، اگر چه در طلب او به زحمت بسيار دچار گردى؛ و اگر چه او در جاى دور و در ظلمات زمين باشد، زيرا كه پروردگار متعال پس از انبياء و اوصياء آنان افرادى را كه مانند يا بهتر از پرهيزكاران باشد نيافريده است، و خداوند متعال به بنده‏اى نعمت و توفيق نداده است كه بهتر و بالاتر باشد از توفيق درك مصاحبت چنين اشخاص.[15]

شرح‏

زوجه صالحه براى تربيت فرزند و تدبير منزل و اداره امور داخلى و اعانت به امور دينى مرد است. و فرزند عاقل و رشيد براى كفايت و يارى كردن در امور خصوصى و زندگى خانوادگى و ادامه امور مربوط به پدر است. و رفيق حقيقى براى همراهى و دستگيرى و مساعدت در امور خارجى و اجتماعى مرد است. و چون اين سه قسمت تأمين شد؛ زندگى دنيوى و اخروى مرد از هر جهت (داخلى، خارجى، اجتماعى، انفرادى) اداره شده، و معاش و معاد هر دو به صورت بهترى اصلاح مى‏شود.

از جان طمع بريدن آسان بود و ليكن* از دوستان جانى مشكل توان بريدن

فرصت شمار صحبت كز اين دوراهه منزل* چون بگذريم ديگر نتوان به هم رسيدن‏[16]

نتیجه

آنچه بیان شد باید به این نتیجه رسید که آموزهای دینی از اهمیت بسیار زیادی دارد این آموزه ها هم رفتاری و روشی است.یعنی هم جنبه های رفتاری و عملی پیامبر گرامی اسلام و ائمه علیهم السلام و هم جنبه های روشی این هدایتگران بشریت را دید و به کار بست تا نسلی متدین و وفادار به تعالیم اللهی تربیت کرد.تعالیم دینی و مذهبی بهترین روش برای رسیدن زندگی ایده آل می باشد و لزوم مطالعه آنها برای این ارزشمند و پر اهمیت است.بنابراین باید از آنها درس گرفت و بکار بست.

[1] ( 1). الكافى، ج 6، ص 44، ح 12.

[2] ( 2). بحار الانوار، ج 68، ص 236.

[3] ( 1). التحفة السنيه، ص 227.

[4] ( 1). وسائل الشيعه، ج 21، ص 124، ح 1.

[5] ( 1). مناقب ابن شهر آشوب، ج 3، ص 34.

[6] ( 2). كشف الغمه، ج 2، ص 363.

[7] پاك نيا، عبد الكريم، امام محمد باقر عليه السلام سرچشمه دانش، 1جلد، فرهنگ اهل بيت عليهم السلام - قم، چاپ: اول، 1388 ه.ش.

[8] ( 1) ماهنامه ى كوثر، ش 15، ص 22-

[9] ( 2) امالى صدوق، ص 663-

[10] ( 3) امالى طوسى، ص 516-

[11] پاك نيا، عبد الكريم، ويژگى هاى امام رضا (ع) ، الخصائص الرضوية، 1جلد، نسيم كوثر - قم، چاپ: اول، 1384 ه.ش.

[12] ( 1). الكافى، ج 5، ص 528.

[13] پاك نيا، عبد الكريم، ويژگى هاى پيامبر اعظم (ص)، الخصائص النبوية، 1جلد، نسيم كوثر - قم، چاپ: اول، 1385 ه.ش.

[14] منسوب به جعفر بن محمد، امام ششم عليه السلام، مصباح الشريعة / ترجمه مصطفوى - تهران، چاپ: اول، 1360ش.

[15] منسوب به جعفر بن محمد، امام ششم عليه السلام، مصباح الشريعة / ترجمه مصطفوى - تهران، چاپ: اول، 1360ش.

[16] منسوب به جعفر بن محمد، امام ششم عليه السلام، مصباح الشريعة / ترجمه مصطفوى - تهران، چاپ: اول، 1360ش.